VirtueMart
سبد خريد شما در حال حاضر خالي مي باشد.


میانگین امتیار کاربران: / 26
ضعیفعالی 

 

منبت کاری

تاریخ آغاز منبت کاری را شاید بتوان زمانی دانست که انسان نخستین بار با ابزاری برنده چوبی را تراشیده است.

 

در موزه های ایران چند اثر در منبت کاری متعلق به قرن چهارم و پنجم هجری موجود است و مطالعه دقیق این آثار نشان می دهد که هنر منبت کاری و هنر گچبری از نظر موضوعات نقوش تزئینی اختلاف نداشته اند.

 

 

یکی از زیباترین آثار منبت کاری ایران رحلی است که در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می شود و علاوه بر تزئینات شاخ و برگ، نام دوازده تن ائمه معصومین (ع) و تاریخ 761 هجری به روی آن دیده می شود.

در دوره صفوی، منبت کاری مانند سایر هنرها رو به کمال رفت و منجر به خلق شاهکارهای زیادی شد. در اصفهان مساجدی از این دوره وجود دارند که درهایشان هنوز سالم مانده است مانند در مسجد سلطان حسین. در آرامگاه شاهزاده حسین در قزوین نیز، در زیبایی از دوره شاه طهماسب باقی مانده است.

در عصر حاضر منبت کاری همچنان رواج دارد و در گوشه و کنار ایران، هنرمندان بسیار بدان اشتغال دارند اما متأسفانه رفته رفته استفاده از نقوش اصیل ایرانی که طرح های اسلیمی و ختایی و گل و بوته است ، رو به فراموشی می رود و طرح های خارجی جای آن را می گیرد. اگر این شیوه همچنان ادامه یابد، هنر منبت کاری ایران در مقایسه با کشورهای هند، پاکستان و تایلند عقب خواهد ماند.

مواد و مصالح منبت کاری

مهم ترین ماده ای که روی آن منبت کاری می کنند چوب است. این چوب باید محکم و بدون گره باشد. برای این منظور از چوب های: آبنوس، بقم، فوفل، شمشاد، عناب و گردو و . . . استفاده می کنند. چوب آبنوس و بقم چون محکم تر و چرب تر هستند دوام بیشتری دارند اما در ایران به خاطر فراوانی چوب گردو اکثراً از این چوب استفاده می شود.

شناخت راه چوب یکی از مهم ترین اصول کار است. راه چوب همان مسیر رشد عمومی درخت است و به آن اصطلاحاً " راه راست " می گویند. برش افقی درخت را پود می نامند که بر روی آن منبت کاری نمی شود.

از دیگر مصالح منبت کاری می توان از عاج، صدف و استخوان نام برد.

وسایل و ابزار منبت کاری

1. مغار. وسیله ای است برای تراشیدن چوب و اندازه های مختلفی دارد که اندازه های آنها بر اساس پهنای مغار تعیین می شود. در موقع کنده کاری باید انحنای شیب دار مغار به سمت کار باشد. مغارها انواع گوناگون دارند. مانند:

الف) مغار کبریتی. که نازکترین مغار است. نوک آن یک میلی متر پهنا دارد و برای کندن سطوح صاف به کار می رود.

ب) مغار تخت یا صاف. از این مغار برای شیب دادن و کندن سطوح صاف استفاده می کنند.

ج) مغار نیم باز. تیغه این مغار کمی انحنا دارد. داخلش نسبت به مغار تخت کمی گود است و برای ایجاد قوس و سطوح شیبداری به کار می رود که با مغار صاف امکان پذیر نیست.

د) مغار گیلویی. برای ایجاد انحناهای عمیق استفاده می شود.

ه) مغار شفره. مقطع این مغار به شکل هفت است و برای ایجاد خط بین دو سطح که نسبت به هم زاویه دارند یا عمودی هستند به کار می رود. همچنین طرح را از زمینه جدا می کند.

کلیه مغارهای نام برده، دارای نوک خمیده یا کج نیز هستند. از مغارهای کج و خمیده در جاهایی استفاده می کنند که امکان استفاده از مغار صاف نباشد.

2. چوب ساب و سوهان. قطعاتی از کار که قوس دارد یا امکان صاف کردن آن با ابزارهای دیگر نباشد، به وسیله چوب ساب و سوهان پرداخت می گردد. چوب ساب دارای عاج های تک تک می باشد و عاج های سوهان به صورت سر تا سری و دارای شکل های مختلف می باشد. مانند: الف) سوهان گرد ب) سوهان چهار گوش ج) سوهان سه گوش د) سوهان نیم گرد ه) سوهان تخت

انواع چوب ساب عبارتند از: الف) چوب ساب گرد، ب) چوب ساب نیم گرد، ج) چوب ساب تخت. نوعی چوب ساب دیگر وجود دارد که تمام بدنه آن دارای آج می باشد و فاقد دسته است. این چوب ساب که به چوب ساب "طریقه" معروف است به سه شکل قاشقی، دم موشی و تخت می باشد.

3. چکش. از چکش برای ضربه زدن به مغار استفاده می شود. جنس چکش در گذشته از چوب بود و اکنون از پلاستیک فشرده می باشد. البته بعضی از منبت کاران، چکش چوبی را خود ساخته و به طرفین آن لاستیک نازک می چسبانند. به چهار دلیل منبت کاران از چکش چوبی و پلاستیکی استفاده می کنند:

الف) وزن آن سبک تر از چکش فلزی است و باعث می شود تا منبت کاران کمتر خسته شوند.

ب) به خاطر این که هنگام ضربه زدن به مغار، باعث می شود ضربات کمتر صدا داشته باشند.

ج) دسته مغار خراب نشود و آسیب نبیند.

د) برای بعضی از کارها که احتیاج به چکش بزرگتری باشد، از چکش چوبی استفاده می کنند که سر آن بزرگتر است و با آن راحت تر می توان کار کرد. به چکش چوبی، تخماق نیز گفته می شود که لغتی ترکی است.

4. روغن دان. جعبه ای که داخل آن پنبه آغشته به روغن خوراکی یا پارافین قرار دارد. نوک مغار حین تماس با پنبه چرب می شود. بدین ترتیب موقع کنده کاری، مغار راحت جلو می رود و براده چوب را به شکلی ظریف برمی دارد.

5. سنگ نفت. این وسیله برای تیز کردن نوک مغارها به کار می رود. نوک مغار باید همیشه تیز و صاف باشد. در غیر اینصورت عمل دلخواه را انجام نمی دهد. یک طرف سنگ نفت همیشه زبرتر از طرف دیگر است. برای تیز کردن مغار، تیغه را اول با قسمت زبر و سپس با قسمت نرم تیز می کنند. سنگ را همیشه در نفت می گذارند تا همیشه نرم بماند.

6. گیره. هر کار (چوب) برای اجرای منبت به گیره بسته می شود. وجود گیره الزامی است، زیرا دست های هنرمند برای ایجاد خلاقیت باید آزاد باشد.

این گیره ها روی میز ثابت می شوند و "قطعه کار" به آن بسته می شود. جنس گیره های رومیزی از چدن ریختگی است و دارای دو فک یکی ثابت و دیگری متحرک می باشد. اندازه گیره های رومیزی به مقدار باز شدن فک گیره می باشد. گیره اندازه 15 سانتی یعنی فک گیره حداکثر تا 15 سانتی متر باز می شود. روی فک های گیره آج برای محکم نگه داشتن قطعه کار وجود دارد که برای اینکه باعث زخمی شدن "قطعه کار" نشود، فیبر روی آن می چسبانند. گیره رو میزی از ابزار و وسایل بسیار مهم در منبت کاری می باشد. گیره باید هر چند وقت یکبار روغن کاری شود تا روان حرکت کند.

7. میز کار. چون در منبت کاری به "قطعه کار" ضربه وارد می شود، بنابراین باید میز محکم باشد تا دوام داشته باشد. میز کار می تواند از چوب باشد یا می توان پایه های آن را از فلز و صفحه آن را از چوب ساخت.

روش منبت کاری

الف) ایجاد فرم اولیه. شکل لازم و اصلی اشیاء چوبی توسط بخار فراهم می شود.

ب ) طرح. نقوش و طرح مورد نیاز برای منبت کاری ممکن است توسط خود منبت کار هنرمند و یا طراح دیگری تهیه و ترسیم شود. این طرح ها را به روش های زیر بر سطح کار منتقل می کنند.

1- فتوکپی طرح اولیه را روی چوب می چسبانند.

2- با قرار دادن "کاربن" در بین حد فاصل طرح و سطح کار، طرح را بر روی کار منتقل می کنند.

3- کاغذی را که طرح روی آن کشیده شده به روغن آغشته می کنند و آن را روی چوب می گذارند و با مداد روی خطوط طرح می کشند تا نقش طرح از طرف دیگر روی چوب منتقل شود.

ج) نحوه منبت کاری. پس از بستن قطعه کار به گیره، ابتدا با مغار "شفره" خطوط محیطی طرح را مشخص کرده و از زمینه جدا می کندد. سپس با مغار صاف یا تخت، زمینه کار را به نحوی پایین می برند که سطوح گود شده در سراسر زمینه یکسان باشد. بعد با مغارهای مختلف و با توجه به تناسب طرح خطوط راست و منحنی، گودی و برجستگی، عمل منبت کاری را انجام می دهند. در منبت کاری با یک دست مغار و با دست دیگر چکش را نگه می دارند و برحسب مقدار چوبی که باید برداشته شود، زوایای مختلفی به نوک مغار می دهند. هر گاه جهت حرکت مغار از راست به چپ باشد، دسته مغار را در دست چپ می گیرند. حال اگر بخواهد مغار را از چپ به راست حرکت دهد باید "قطعه کار" را از گیره جدا کرده و جهت آن را عوض کرده و یا خود به سمت دیگر برود. هنرمندان متبحر می توانند از هر دو دست برای منبت کاری استفاده کنند. در این صورت مغار را با دست راست گرفته و با دست دیگر چکش را می گیرند. حسن این روش این است که دیگر لازم نیست جهت "قطعه کار" را عوض کنند. در این صورت اجرای کار راحت تر است و از اتلاف وقت جلوگیری می شود. هنگام کار با مغار، گاهی نوک آن را به روغن آغشته می کنند تا مغار به نرمی کار کند و یک دست براده بر دارد.

پس از پایان کار منبت کاری، سطوح کار را با سنباده بسیار نرم، صاف و صیقلی می کنند. در مرحله آخر، کار را یا "پلی استر" می زنند تا چوب بر اثر مرور زمان ترک نخورده و در مقابل رطوبت مقاوم باشد.

یک کار منبت شده خوب باید دارای خصوصیات زیر باشد:

الف) یکپارچه، صاف و صیقلی باشد.

ب ) کار منبت پر کار و ظریف باشد.

ج ) طرح آن از اصالت برخوردار بوده و تناسبات آن رعایت شده باشد.

انواع منبت از نظر فرم ظاهری

1. رولیف) نقش برجسته ای که از سطح زمینه کار بیرون نیامده و با حاشیه کنار کادر هم سطح باشد.

2. بارولیف) نقش برجسته ای که از سطح زمینه کار بالاتر باشد.

3. اورولیف) مرحله کاملتری از بارولیف است. برجستگی ها بسیار زیاد می شود و از رویه کار کاملاً بیرون می زند.

4. اگر تماس نقوش برجسته از سطح کار بیرون آمده باشد به آن پیکره می گویند.

 

Link1 | Link2 | Link3

كليه حقوق اين سايت براي مهررنگ آلا محفوظ است

طراحي شده توسط مهررايانه آلا